Məqalə
Qətiyyət insan davranışının ən kompleks və eyni zamanda ən yanlış başa düşülən xüsusiyyətlərindən biridir. Əksər hallarda qətiyyət sadəcə “iradəli olmaq” kimi interpretasiya olunur. Halbuki psixoloji baxımdan qətiyyət qeyri-müəyyənlik şəraitində, emosional gərginliyə baxmayaraq məqsədyönlü qərar vermə və bu qərarı icra etmə qabiliyyətidir. Bu, yalnız iradə deyil, qorxu ilə münasibət, riskin qavranması və məqsədin daxili strukturunun qarşılıqlı təsirindən yaranan bir sistemdir.
Bu sistemin işləmə prinsipi başa düşülmədikdə insan ya impulsiv qərarlar verir, ya da qərarsızlıq (prokrastinasiya) vəziyyətinə düşür. Hər iki hal qətiyyətin olmamasının fərqli formalarıdır.
İnsan beyni təhlükəni prioritetləşdirən bir sistem üzərində qurulub. Bu sistemin mərkəzində duran bildiyimiz kimi Amiqdala hər hansı potensial riski real təhlükə kimi interpretasiya etməyə meyllidir. Bu səbəbdən də insan yeni qərarlar qarşısında tez-tez geri çəkilir.
Lakin burada əsas məqam qorxunun mövcudluğu deyil, onun necə interpretasiya olunmasıdır. Qorxunun tam aradan qaldırılması nə mümkün, nə də məqsədəuyğundur. Əslində qətiyyət, qorxunun yoxluğunda deyil, onunla paralel hərəkət edə bilmə qabiliyyətində formalaşır.
Qorxuya qarşı ən effektiv yanaşma onunla mübarizə aparmaq deyil, onu tənzimləməkdir. Tədrici ekspozisiya metodları (yavaş-yavaş kiçikdən böyüyə qoxularınla qarşılaşma) bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan kiçik risklərdən başlayaraq sistemli şəkildə öz komfort zonasını genişləndirdikcə, beyin yeni təcrübələri “təhlükəsiz” kimi kodlamağa başlayır. Bu prosesdə emosional reaksiya zəifləyir, davranış isə daha sabit olur.
Eyni zamanda, koqnitiv reinterpretasiya yəni hadisənin mənasının dəyişdirilməsi qorxunun intensivliyini birbaşa təsir altına alır. İnsan “uğursuzluq” anlayışını “geri bildirim” kimi (misal təcrübə) qəbul etməyə başladıqda, qorxu artıq bloklayıcı faktor olmur, əksinə istiqamətverici siqnala çevrilir.
İnsanlar çox zaman qərarlarını rasional əsaslarla verdiklərini düşünürlər. Lakin insan davranışları göstərir ki, risk qiymətləndirməsi əksər hallarda subyektivdir. Bu fenomenin izahı üçün Prospekt nəzəriyyəsi (risk zamanı inanların qərar vermə mexanizmi haqqında psixoloji nəzəriyyə) xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu nəzəriyyəyə görə insanlar itkiləri qazanclardan daha çox hiss edir. Bu isə o deməkdir ki, eyni dərəcədə mümkün olan qazanc və itki vəziyyətində insan daha çox itkidən qaçmağa meylli olur. Nəticədə risklər ya şişirdilir, ya da yanlış prioritetləşdirilir. Risklər gözdə bəzən çox böyüdülür.
Qətiyyətli fərdləri fərqləndirən əsas xüsusiyyət riskin obyektiv qiymətləndirilməsinə yaxınlaşa bilmələridir. Bu isə emosional reaksiyaların koqnitiv (insanının necə anlama və başa düşməsi) strukturla balanslaşdırılması ilə mümkündür.
Məsələn, gözlənilən dəyər analizi kimi metodlar qərarvermə prosesini daha strukturlaşdırılmış edir. İnsan ehtimalları və nəticələri sistemli şəkildə təhlil etdikdə, emosional təhriflər azalır. Bununla yanaşı, qərarın uğursuz olduğunu əvvəlcədən qəbul edib səbəbləri analiz etmək potensial riskləri daha aydın görməyə imkan verir.
Bu cür metodlar insanın riskə münasibətini dəyişir: risk artıq qorxulu qeyri-müəyyənlik deyil, idarə oluna bilən dəyişənlər toplusu kimi qəbul edilir.
Qorxu və risk yalnız qərarvermə prosesinin çərçivəsini müəyyən edir. Lakin hərəkətin istiqamətini təyin edən əsas faktor məqsəddir. Məqsəd aydın olmadıqda, insanın ən kiçik risk qarşısında belə geri çəkilməsi təbiidir.
Motivasiya psixologiyasında bu məsələ “Öz tanıma” nəzəriyyəsi ilə izah olunur. Bu nəzəriyyə göstərir ki, insanın davamlı hərəkət edə bilməsi üçün onun məqsədi daxili olaraq mənalı olmalıdır. Xarici motivasiyalar (pul, status və s.) qısa müddətli təsir göstərir, lakin uzunmüddətli qətiyyət üçün kifayət etmir.
Daxili məqsəd aydınlığı isə yalnız “nə istəyirəm?” sualına cavab verməklə formalaşmır. Daha vacib olan “niyə istəyirəm?” sualıdır. Bu sualın təkrarlanan şəkildə verilməsi (məsələn, “5 dəfə niyə” texnikası) məqsədin səthi qatlarını aradan qaldıraraq onun əsas motivasiyasını üzə çıxarır.
Bununla yanaşı, şəxsi dəyərlərlə uyğunlaşma mühüm rol oynayır. İnsan öz məqsədini daxili dəyərləri ilə əlaqələndirdikdə, qərarvermə prosesi daha az enerji tələb edir. Çünki artıq seçimlər arasında konflikt azalır.
Qətiyyət ayrı-ayrı bacarıqların cəmi deyil, bu, onların birləşməsidir. Qorxu idarə olunduqda, risk düzgün qiymətləndirildikdə və məqsəd aydın olduqda, insanın davranışı avtomatik olaraq daha qərarlı olur.
Bu prosesi belə təsvir etmək olar: məqsəd istiqaməti verir, risk analiz yolu müəyyən edir, qorxu isə sistemin həddini göstərir. Bu üç komponent arasında balans pozulduqda qətiyyət zəifləyir. Məsələn, məqsəd güclü, lakin risk analizi zəif olduqda impulsiv qərarlar yaranır. Əksinə, risk analizi güclü, lakin məqsəd zəif olduqda isə qərarsızlıq artır.
Qətiyyət mistik və ya yalnız xarakterlə bağlı xüsusiyyət deyil. Bu, öyrənilə və sistemli şəkildə inkişaf etdirilə bilən psixoloji strukturdur. Onun inkişafı üçün insan öz qorxusuna münasibətini dəyişməli, riskləri daha obyektiv qiymətləndirməyi öyrənməli və məqsədlərini daxili mənalarla əlaqələndirməlidir.
Bu üç istiqamətdə aparılan məqsədli inkişaf insanı yalnız daha qətiyyətli deyil, həm də daha şüurlu və effektiv qərarverici edir. Qətiyyət beləliklə sadəcə hərəkət etmək deyil, doğru səbəblərlə, doğru istiqamətdə və davamlı şəkildə hərəkət etmək qabiliyyətinə çevrilir.
