Analitik düşüncənin yaranması haqqında

Məsuliyyət haradan başlayır?

Təsəvvür edək ki, bir əməkdaş üzərinə götürdüyü tapşırığı vaxtında yerinə yetirməyib. Səbəb kimi məlumatların gecikməsini, iş yükünün çoxluğunu və digər əməkdaşların kömək etməməsini göstərir. Bunların hər biri doğru ola bilər. Lakin bir sual hələ də cavabsız qalır: Bütün bunlar baş verərkən mən nə edə bilərdim? Gecikmə riskini əvvəlcədən görə bilərdimmi? Kömək istəyə bilərdimmi? Problemi vaxtında bildirə bilərdimmi?

İnsan çox vaxt baş verən hadisənin səbəbini izah etməklə məsuliyyətini yerinə yetirdiyini düşünür. Halbuki səbəbi izah etmək nəticəni dəyişmir. Məsuliyyət insanın diqqətini başqalarının davranışından öz hərəkət imkanlarına yönəltdiyi anda başlayır.

Bəhanə ilə məsuliyyət arasındakı fərq

İnsan səhv etdikdə özünü müdafiə etməyə meyillidir. Bəzən şəraiti, bəzən başqalarını, bəzən də imkanların məhdudluğunu səbəb göstərir. Əlbəttə, hər çətinlik insanın nəzarətində deyil. Lakin məsuliyyət də hər şeyə nəzarət etmək demək deyil.

Eyni problemlə qarşılaşan iki insanı düşünək. Biri məlumatların gecikdiyini bildirərək tapşırığın yerinə yetirilməməsini izah edir. Digəri isə gecikmə ehtimalını əvvəlcədən müəyyənləşdirir, xəbərdarlıq edir və alternativ həll təklif edir.

Fərq şəraitdə deyil, münasibətdədir. Biri hadisəni izah edir, digəri isə nəticəyə təsir etməyə çalışır. Məsuliyyət insanın hər şeyə görə günahı üzərinə götürməsi deyil, öz payına düşən sualları müəyyənləşdirib ona sahib çıxmasıdır. Məsuliyyət anlayışının kökündə “cavab vermək” mənası dayanır. Bu baxımdan məsuliyyət insanın öz qərarları, davranışları və öhdəlikləri barədə verilən bütün suallara cavab verməyə hazır olmasıdır. Lakin bu cavab yalnız şifahi izahatdan ibarət deyil. O, insanın öz davranışını dərk etməsini, nəticəsini qəbul etməsini və düzəliş üçün hərəkətə keçməsini tələb edir.

Məsuliyyəti üç mərhələdə ifadə etmək olar:

1. Dərk etmək: Nə baş verib və mənim bu hadisədə rolum nədir?
2. Qəbul etmək: Mənim üzərimə düşən nədir və nəyi dəyişə bilərəm?
3. Hərəkət etmək: Vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün hansı addımı atmalıyam?

Beləliklə, məsuliyyət özünü günahlandırmaq deyil, özünü dürüst qiymətləndirmək və dəyişmək bacarığıdır.

Məsuliyyət necə aşılanır?

İnsana məsuliyyətli olmağı söyləmək onu məsuliyyətli etmir. Məsuliyyət nəsihətlə deyil, düşünmə, seçim və nəticə ilə formalaşır. Məsələn, rəhbər əməkdaşın hər səhvini özü düzəldir, hər addımını müəyyənləşdirir və onun əvəzinə qərarlar verirsə, işin nəticəsi əldə oluna bilər. Lakin əməkdaşın müstəqil düşünmək və məsuliyyət daşımaq imkanı məhdudlaşır. Məsuliyyətin aşılanması üçün insana yalnız tapşırıq vermək deyil, düşünmək imkanı da yaratmaq lazımdır. Hazır cavabları təqdim etmək əvəzinə, onu doğru suallarla cavab axtarmağa yönəltmək daha faydalıdır.

Bunun üçün üç əsas şərt vacibdir:

1. Aydınlıq: İnsan ondan nə gözlənildiyini bilməlidir.
2. Səlahiyyət: Öhdəliyini yerinə yetirmək üçün lazımi imkanlara malik olmalıdır.
3. Nəticə: Qərar və davranışlarının nəticəsini görməli, onlardan öyrənməlidir.

Məqsəd insanı səhvləri ilə tək buraxmaq deyil, onun əvəzinə hər şeyi etməkdən imtina edərək müstəqilliyini inkişaf etdirməkdir.

“Məsuliyyətin əsas aləti özünə sual verməkdir.”

Məsuliyyətin inkişafında ən təsirli vasitələrdən biri insanın özünə doğru suallar ünvanlamasıdır.İnsan problem qarşısında dərhal səbəb axtarmaq əvəzinə dayanıb düşünməlidir:

1. Əslində nə baş verib?
2. Bu vəziyyətin yaranmasında mənim rolum nə olub?
3. Hansı hissə mənim nəzarətimdə idi?
4. Nəyi fərqli edə bilərdim?
5. İndi vəziyyəti yaxşılaşdırmaq üçün nə edə bilərəm?
6. Bu hadisədən nə öyrəndim?
7. Növbəti dəfə eyni vəziyyətlə qarşılaşsam, necə davranacağam?

Bu sualların məqsədi insanı günahlandırmaq deyil. Məqsəd onu öz davranışının səbəbini, nəticəsini və dəyişə biləcəyi tərəflərini araşdırmağa sövq etməkdir. Məhz burada məsuliyyətin aşılanması ilə məsuliyyətin özü arasında əlaqə yaranır: insana cavab verməyi tələb etmək əvəzinə, onu cavab tapmağa istiqamətləndirmək lazımdır. Çünki insan özünün tapdığı və dərk etdiyi nəticəyə, ona kənardan deyilən fikirdən daha çox sahib çıxır.

Nəticə: İnsan sualdan qaçmamalı, özünə sualları artırmalıdır

İnsan bütün hadisələri idarə edə bilməz. Hər qərarı özü verə, hər maneəni aradan qaldıra və hər nəticəni əvvəlcədən müəyyənləşdirə bilməz. Lakin öz üzərinə düşəni anlamaq və mövcud imkanları daxilində hərəkət etmək onun seçimidir. Məsuliyyət heç vaxt səhv etməmək deyil, səhvdən sonra düzgün davranmaqdır. Hər şeyə nəzarət etmək deyil, təsir edə bildiyin sahəyə sahib çıxmaqdır.

Məsuliyyətli insan baş verən hər hadisədə başqalarını günahlandırmaq əvəzinə, ilk növbədə özünə sual verir. Cavabı dürüst axtarır və tapdığı cavabı davranışı ilə təsdiqləyir.

Məsuliyyət insana hazır cavablar verməklə aşılanmır. Ona doğru sualları verməyi öyrətməklə formalaşır. Çünki insan məsuliyyəti yalnız ona deyildiyi üçün deyil, öz düşüncəsi ilə dərk etdiyi zaman həqiqətən mənimsəyir.

İnsan təbiəti etibarilə qeyri-müəyyənliyi sevmir. Qarşımıza problem çıxan kimi onu aradan qaldırmağa, vəziyyəti nəzarət altına almağa və mümkün qədər tez nəticə əldə etməyə çalışırıq. Çünki həll yolu tapmaq bizə rahatlıq verir. Hərəkət etdiyimizi hiss edirik, özümüzü faydalı görürük və qeyri-müəyyənliyin yaratdığı daxili gərginlikdən uzaqlaşırıq.

Bəzən problemi həll etmək istəyimiz onun nə olduğunu anlamaq qabiliyyətimizi zəiflədir.

Biz problemi anlamaq əvəzinə onun ilk görünən əlamətinə reaksiya veririk. Səbəbi müəyyənləşdirmədən tədbir görür, nəticəni anlamadan qərar veririk. Bir müddət sonra eyni problem başqa formada qarşımıza çıxır. Biz isə yenidən həll axtarmağa başlayırıq.

Problemlərin uzun müddət davam etməsinin səbəbi onların çətin olması deyil, bizim onları yanlış yerdə axtarmağımızdır.

Görünən problem həmişə əsl problem deyil

Təsəvvür edək ki, bir komandada işlər gecikir. Rəhbər ilk növbədə əməkdaşların məhsuldarlığını artırmağa çalışır: daha çox hesabat tələb edir, əlavə görüşlər keçirir, son tarixlər müəyyənləşdirir, motivasiya verməyə çalışır.

İlk baxışdan bu qərarlar məntiqli görünür. Lakin işlərin gecikməsinin səbəbi əməkdaşların zəif işləməsi deyil, tələblərin qeyri-müəyyənliyi, qərarların gec verilməsi və ya prosesdəki lazımsız mərhələlərdirsə, görülən tədbirlər problemi həll etməyəcək. Əksinə, mövcud yükü daha da artıracaq.

Bu halda rəhbər problemi həll etməyə çalışır, halbuki əslində problemin özünü yaradan mexanizmi gücləndirir.

Eyni hadisə şəxsi münasibətlərdə də baş verir. İnsan qarşı tərəfin davranışından narahat olur və onun davranışını dəyişdirməyə çalışır. Halbuki narahatlığın kökündə ifadə olunmamış gözləntilər, etimad çatışmazlığı və ya tərəflərin bir-birini yanlış anlaması dayana bilər.

Beləliklə, biz çox vaxt problemin özünə deyil, onun bizdə yaratdığı narahatlığa müdaxilə edirik. Əlaməti aradan qaldırmaqla səbəbi aradan qaldırmaq eyni şey deyil.

Bəs niyə tez həll yolu axtarırıq?

İnsan beyninin qeyri-müəyyənlik qarşısında sürətli nəticələr çıxarmağa meyilli olması qərarverməyə təsir edir. Əvvəlki təcrübəmizə əsaslanır, tanış izahları seçir və mövcud qənaətimizi təsdiqləyən məlumatlara daha çox diqqət yetiririk.

Psixologiyada buna təsdiqləmə qərəzi deyilir. İnsan öz inancını dəstəkləyən məlumatları daha asan qəbul edə, ona zidd məlumatları isə nəzərdən qaçıra bilər.

Məsələn, rəhbər əməkdaşının məsuliyyətsiz olduğunu düşünürsə, gecikən hər tapşırığı bu fikrin sübutu kimi görə bilər. Amma tapşırıqların niyə gecikdiyini, hansı resursların çatışmadığını və rəhbərin öz qərarlarının prosesə necə təsir etdiyini araşdırmaya bilər.

Burada təhlükə yalnız yanlış nəticəyə gəlmək deyil. Təhlükə ondadır ki, insan öz nəticəsini artıq həqiqət hesab etməyə başlayır. Bir qənaət nə qədər inandırıcı səslənsə də, bu, onun doğru olduğu demək deyil. Bəzən intellektual yetkinlik daha sürətli düşünməkdə deyil, ilk düşüncəmizə şübhə ilə yanaşmaqda üzə çıxır. Özümüzə bu sualı vermək vacibdir: Mən həqiqətən baş verənləri anlamağa çalışıram, yoxsa artıq inandığım fikrə sübut axtarıram?

Bəzən ən böyük səhvimiz yanlış cavab vermək deyil, doğru cavabı yanlış suala verməkdir

Problemin keyfiyyəti haqqında düşünməyin ən yaxşı yollarından biri verdiyimiz sualları dəyişdirməkdir. “İşlər niyə gecikir?” sualı bizi səbəbləri araşdırmağa yönəldə bilər.

“Kim işini düzgün görmür?” sualı isə bizi günahkar axtarmağa aparır. “İnsanlar niyə dəyişikliklərə müqavimət göstərir?” sualının arxasında başqa bir ehtimal da ola bilər: bəlkə də dəyişiklik onların real ehtiyaclarını nəzərə almır. “Komanda niyə təşəbbüs göstərmir?” sualını belə də qura bilərik: burada təşəbbüs göstərən insanlara nə baş verir? Onların fikirləri dinlənilirmi? Səhv etmək imkanları varmı? Qərarvermə səlahiyyətləri məsuliyyətləri ilə uyğun gəlirmi?

Bu sualların hər biri düşüncənin istiqamətini dəyişir. Birincilər diqqəti insanın üzərinə yönəldə bilər, ikincilər isə insanla onu əhatə edən sistem arasındakı münasibəti araşdırır.Bu, fərdi məsuliyyəti inkar etmək deyil. Sadəcə, davranışı qiymətləndirməzdən əvvəl onun hansı şəraitdə yarandığını anlamaqdır. Çünki insanın davranışı haqqında hökm vermək çox vaxt asandır. Həmin davranışı yaradan şərtləri görmək isə daha çox diqqət və intellektual dürüstlük tələb edir.

Cavab vermək yox, düşüncəyə istiqamət vermək lazımdır.

Liderlik haqqında danışarkən adətən qərarvermə, qətiyyət, məsuliyyət və nəticələr ön plana çıxır. Bunlar vacibdir. Lakin liderliyin daha az görünən bir tərəfi də var: hamının həll axtardığı anda problemi yenidən müəyyənləşdirmək cəsarəti.

Komanda təzyiq altındadırsa, hər kəs dərhal tədbir görmək istəyəcək. Rəhbərin də fəaliyyətsiz görünmək qorxusu yarana bilər. Bu zaman tez qərar vermək bacarıq kimi görünür, dayanıb düşünmək isə tərəddüd kimi qəbul edilə bilər. Halbuki bəzi vəziyyətlərdə ən məsuliyyətli qərar dərhal qərar verməməkdir. Bu, qərarsızlıq demək deyil. Bu, qərarın hansı problemə cavab verdiyini aydınlaşdırmaqdır.

Lider yalnız “Nə etməliyik?” sualını vermir. O, “Biz hansı problemi həll etməyə çalışırıq?”, “Bu problemin mövcudluğunu hansı faktlar təsdiqləyir?” və “Təklif etdiyimiz həll hansı yeni problemləri yarada bilər?” suallarını da verir. Belə liderin üstünlüyü bütün cavabları bilməsində deyil. O, komandanın yanlış sual ətrafında nə qədər səmərəli işləyə biləcəyini anlayır.

Çünki sürətlə hərəkət edən komanda bəzən heç hərəkət etməyən komandadan daha çox resurs itirir.

I sual: Nə baş verir?

Müşahidə etdiyimiz faktları şəxsi şərhlərdən ayıraq. “Komanda məsuliyyətsizdir” nəticədir; “son bir ayda tapşırıqların əksəriyyəti razılaşdırılmış tarixdən gec tamamlanıb” isə yoxlanıla bilən müşahidədir.

II sual: Niyə baş verir?

İlk izahla kifayətlənməyək. Mümkün səbəbləri araşdıraq, alternativ izahları yoxlayaq və ehtimalları faktlardan ayıraq. Lazım gəldikdə problemin kök səbəbini tapmaq üçün “Niyə?” sualını bir neçə dəfə təkrarlayaq. Lakin bütün problemlərin tək bir səbəbi olmadığını da unutmayaq.

III sual: Əslində nəyi dəyişmək istəyirik?

Bəzən məqsədimiz problemi aradan qaldırmaq deyil, onun yaratdığı narahatlığı azaltmaq olur. Halbuki həqiqi məqsəd daha az xəta, daha sürətli xidmət, daha sağlam münasibət və ya daha keyfiyyətli qərarvermə ola bilər.

IV sual: Təklif etdiyimiz həll problemi həqiqətən aradan qaldıracaqmı?

Həllin nəticəsini necə ölçəcəyimizi əvvəlcədən müəyyənləşdirək. Mümkündürsə, kiçik miqyasda sınaqdan keçirək. Əgər eyni problem təkrar yaranırsa, həllimizi deyil, problem haqqında ilkin fərziyyəmizi də yenidən nəzərdən keçirək. Bu yanaşma bizi yalnız reaksiya verən insandan öyrənən və sistemi təkmilləşdirən insana çevirir.

Ən çətin məsələ isə öz səhv sualımızı tanımaqdır.

Başqasının səhv düşündüyünü görmək nisbətən asandır. Özümüzün yanlış sual verdiyimizi qəbul etmək isə daha çətindir. Çünki problem haqqında qurduğumuz izah bəzən şəxsiyyətimizin bir hissəsinə çevrilir. Bir qərarı müdafiə etmişiksə, onu dəyişmək zəiflik kimi görünə bilər. Bir insan haqqında qənaətə gəlmişiksə, əks sübutları qəbul etmək öz mühakiməmizi sorğulamaq deməkdir. Məhz burada liderliyin psixoloji dərinliyi ortaya çıxır.

Lider öz nüfuzunu hər zaman haqlı görünmək üzərində quranda təşkilat onun səhvlərini gizlətməyə başlayır. İnsanlar həqiqəti söyləməkdənsə, eşidilməsi arzu olunan cavabları verməyə üstünlük verirlər. Nəticədə rəhbər daha çox məlumat əldə etdiyini düşünsə də, əslində reallıqdan uzaqlaşır.

Əksinə, fərqli fikirlərin səsləndirilməsinə imkan verən lider daha sağlam qərarvermə mühiti yaradır. Çünki o, öz mövqeyini qorumaqla problemin həllini bir-birindən ayıra bilir. Bəzən ən güclü liderlik cümləsi “Mən bilirəm” deyil, “Bəlkə də problemi yanlış müəyyənləşdirmişik” olur. Bu cümlə nüfuzu zəiflətmir. Əgər səmimi şəkildə deyilib ardınca real araşdırma gəlirsə, etimadı gücləndirir.

Nəticə

Həyatda, biznesdə və insan münasibətlərində problemlər qaçılmazdır. Lakin hər problem bizdən dərhal hərəkət etməyi tələb etmir. Bəziləri əvvəlcə diqqətlə müşahidə edilməli, bəziləri mövcud qənaətlərimizə şübhə ilə yanaşmağı, bəziləri isə bütöv sistemi yenidən nəzərdən keçirməyi tələb edir.

Düşünürəm ki, intellektual güc yalnız mürəkkəb problemlərə həll tapmaq bacarığında deyil. O, həm də qarşımızdakı məsələnin əslində nə olduğunu müəyyənləşdirmək bacarığında gizlənir. Çünki düzgün həll yanlış müəyyənləşdirilmiş problemi xilas etmir. Sadəcə, bizi başqa bir istiqamətdə daha sürətlə hərəkət etdirir. Bəlkə də buna görə bəzən irəli getmək üçün daha çox işləməyə yox, dayanıb daha düzgün baxmağa ehtiyacımız var.

Özümüzə verməli olduğumuz əsas sual budur: Biz həqiqətən problemi həll edirik, yoxsa sadəcə onun yaratdığı narahatlığı aradan qaldırmağa çalışırıq?

Giriş

Bu yazının məqsədi mövzuları sürətli dərk etmək və anlamaq üçün istifadə etdiyim düşünmə texnikalarını sizinlə bölüşməkdir. Yazı oxucuya sadəcə fikir yox, öyrədən, mərhələli və sistemli bilik təqdim edir.

Tez tez “Necə bu qədər şey öyrənə bilmisən?”, “Necə sürətli qavrayırsan?”, Nə qısa zamanda öyrəndin? sualları verilir.

Uşaqlıqdan bəri müxtəlif elm və məişət sahələri ilə ilk tanışlığım zamanı mürəkkəb detallar içində itib-batmaq əvəzinə, mövzunun əsasını tutmağa çalışmışam. Bu yanaşma mənə hər hansı bir ixtisas və ya sahə üzrə bilikləri qısa müddətdə dərk edib praktik icraya başlamağa imkan verib. Nəticədə isə özümü tanıdığım qədəri ilə müxtəlif sahələr üzrə dünya görüşü formalaşıb.

Bəs bu proses necə işləyir?

Sürətli dərk etmənin əsas prinsipi.

Sürətli anlama məlumatı çox oxumaqla və ya məruz qalmaqla yox, düzgün sualları düzgün ardıcıllıqla verməklə mümkündür. Mənim üçün dərk prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir.

1. “Bu nədir?” sualı,

2. “Necə işləyir?” və ya “Necə yaranır?”,

3. Əvvəlki oxşar anlayışlarla əlaqələndirmə, bənzətmə.

Mərhələ 1. Bu nədir?

Hər hansı bir mövzu ilə ilk dəfə qarşılaşdıqda, bütün mürəkkəblikləri, terminləri və istisnaları kənara qoyulur. Qısa və lokanik cavab yaradılır. Cavabın əhatəli, geniş və aydın olmasına ehtiyac yoxdur.

Misal: Cazibə qüvvəsi nədir? Cavab: Hər bir şey bir birini çəkir. Topu atırıq yer onu özünə çəkir.

Mərhələ 2. Bu necə işləyir və ya yaranır?

Mövzunun nə olduğunu anladıqdan sonra ikinci addım onun mexanizmini dərk etməkdir.

Burada verilən əsas suallar:

• Bu necə işləyir?

• Hansı addımlarla yaranır?

• Daxilində hansı əsas elementlər var?

Bu mərhələdə detal artır, amma hələ də məqsəd tam əzbərləmək yox, səbəb-nəticə əlaqəsini görməkdir.

Əgər mexanizmi izah edə bilirsənsə, mövzu artıq passiv məlumat deyil, aktiv biliyə çevrilir.

Misal: Cisimlərin kütləsi və məsafəsi bu qüvvəyə təsir edir. Daha böyük cisim, daha çox cazibə qüvvəsi deməkdir. Təsir baxımından həcmi və kütləsi daha çox olan cism məsafə yaxınlaşdıqca balaca cism üzərində daha çox çəkim gücünə malik olur. Ayda cisimlər yerdəkindən daha yüngül olur, çünki Ayın kütləsi daha kiçikdir. Yəni, gravitasiya deməkdir ki, bütün cisimlər bir-birini çəkir və bu qüvvə kütlə ilə artır.

Mərhələ 3. Əvvəlki oxşar anlayışlarla əlaqələndirmə, bənzətmə.

İnsan beyni yeni məlumatı tamamilə sıfırdan öyrənmir. O, yeni anlayışı artıq bildiyi bir şeylə əlaqələndirərək yadda saxlayır.

Bu səbəbdən özümə mütləq bu sualı verirəm:

Bu, mənim əvvəldən bildiyim nəyə bənzəyir?

Bu mərhələ anlayışı zehində möhkəmləndirir və unutma riskini azaldır.

Misal: Cazibə qüvvəsi bir növ iki maqnitin bir birini çəkməsi kimidir məsafə uzaqlaşanda təsir azalır. Sadəcə bu kütlələr arasında fərq olduqda meydana gəlir.

Nəticə

Sürətli dərk xüsusi istedad deyil, təkrarlanan düşünmə vərdişidir. Düzgün suallar, düzgün ardıcıllıq və sadələşdirmə bacarığı ilə istənilən mövzu qısa müddətdə anlaşılan hala gətirilə bilər.

Bu yanaşma mənə müxtəlif sahələrdə rahat hərəkət etmək, yeni bilikləri qorxmadan öyrənmək və onları praktikaya çevirmək imkanı verib.

Əgər bir mövzunu anlamaq çətin gəlirsə, problem çox vaxt mövzuda yox, yanaşmadadır.